Raport NIK: system AML w Polsce niewystarczajacy. 338 dni na kwalifikacje zawiadomien, 3,3 proc. PKB z nielegalnych dochodów

Najważniejsze ustalenia

• Skuteczność systemu AML/CFT w Polsce oceniona przez NIK jako niedostateczna – raport opublikowany 2 lipca 2025 r. zawiera druzgoczącą ocenę mechanizmów przeciwdziałania praniu pieniędzy
• Średnia liczba dni od wpływu zawiadomienia do jego kwalifikacji wynosi co najmniej 338 dni roboczych – NIK ujawniła skrajnie długie terminy proceduralne
• Szacunkowe zyski z działalności nielegalnej w Polsce to około 3,3 proc. PKB – skala problemu przestępczości finansowej znacząco przekracza możliwości systemu kontrolnego
• Kantory internetowe nie były objęte kontrolą AML/CFT mimo że powinny być nadzorowane od 2013 r.
• Druga Krajowa Ocena Ryzyka przygotowana z ponad dwuletnim opóźnieniem – kluczowy dokument strategiczny nie powstał w terminie
• Kontrola objęła 16 podmiotów w okresie od 1 stycznia 2022 r. do 30 czerwca 2024 r.

Parametry kontroli NIK i ogólna ocena systemu

Najwyższa Izba Kontroli przeprowadziła kontrolę zatytułowaną "Ograniczona skuteczność systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu" pod numerem ewidencyjnym 19/2025/P/24/010/KBF i sygnaturą KBF.430.3.2025. Raport opublikowano 2 lipca 2025 r., a kontrola obejmowała działania podjęte między 1 stycznia 2022 r. a 30 czerwca 2024 r. NIK skontrolowała 16 podmiotów, w tym Ministerstwo Finansów, Narodowy Bank Polski, Komisję Nadzoru Finansowego, cztery urzędy celno-skarbowe, cztery sądy apelacyjne, trzy urzędy wojewódzkie, Urząd Miasta Warszawy oraz Starostwo Powiatowe w Lublinie. Tak szeroki zakres kontroli pozwolił na kompleksową ocenę funkcjonowania systemu na różnych szczeblach administracji.

Skala problemu: 3,3 proc. PKB z nielegalnych źródeł

Według ustaleń NIK szacunkowe zyski z działalności nielegalnej w Polsce wynoszą około 3,3 proc. PKB. To ogromna kwota, która wskazuje na skalę wyzwania stojącego przed systemem przeciwdziałania praniu pieniędzy. W kontekście międzynarodowym Polska zajmuje 9. miejsce na 31 państw europejskich w Basel AML Index 2022, co plasuje kraj w pierwszej tercji rankingu, ale jednocześnie pokazuje przestrzeń do poprawy. Skala nielegalnych przepływów finansowych oraz pozycja w rankingach międzynarodowych świadczą o tym, że polski system wymaga pilnych reform strukturalnych i proceduralnych.

Krytyczne opóźnienia w dokumentach strategicznych

NIK zidentyfikowała poważne zaniedbania w zakresie dokumentów programowych. Druga Krajowa Ocena Ryzyka została przygotowana z ponad dwuletnim opóźnieniem, co oznacza, że przez długi okres organy państwowe nie dysponowały aktualną analizą zagrożeń. Równie problematyczna była sytuacja ze Strategią AML/CFT, która nie została opracowana w terminie. Te opóźnienia miały bezpośredni wpływ na skuteczność całego systemu – bez aktualnej oceny ryzyka niemożliwe było właściwe ukierunkowanie działań nadzorczych i kontrolnych. Brak strategii oznaczał działanie reaktywne zamiast proaktywnego planowania.

338 dni na kwalifikację zawiadomienia – paraliż proceduralny

Jednym z najbardziej alarmujących ustaleń raportu jest informacja, że średnia liczba dni od wpływu zawiadomienia do jego kwalifikacji wynosi co najmniej 338 dni roboczych. To ponad rok czasu, w którym zawiadomienie o podejrzeniu prania pieniędzy oczekuje na podstawową ocenę. W praktyce oznacza to, że system reaguje ze znaczącym opóźnieniem, dając potencjalnym przestępcom czas na ukrycie śladów działalności. Równie problematyczne są inne terminy proceduralne. Postępowania administracyjne wszczynane są średnio po 360 dniach od zakończenia kontroli, co dodatkowo wydłuża ścieżkę od wykrycia nieprawidłowości do ewentualnych sankcji. NIK rekomenduje skrócenie czasu procedowania zawiadomień z 338 dni do akceptowalnego poziomu oraz przyspieszenie wszelkich procesów decyzyjnych w systemie AML/CFT.

Luki w nadzorze: kantory internetowe poza systemem

Raport ujawnił fundamentalne braki w nadzorze nad sektorem niefinansowym. Kantory internetowe nie były objęte kontrolą AML/CFT mimo że powinny być nadzorowane od 2013 r. To szczególnie niepokojące w kontekście rozwoju handlu walutami online i wzrostu ryzyka związanego z anonimowymi transakcjami elektronicznymi. NIK stwierdziła również brak nadzoru nad fundacjami i stowarzyszeniami przez wojewodów, co stanowi istotną lukę – organizacje te mogą być wykorzystywane do celów prania pieniędzy. Ponadto kontrolerzy zauważyli brak reakcji GIIF na zwiększone ryzyko AML związane z agresją Rosji na Ukrainę i migracją, co świadczy o niedostatecznej elastyczności systemu w odpowiedzi na zmieniające się zagrożenia geopolityczne. Główną rekomendacją NIK w tym zakresie jest uregulowanie nadzoru nad kantorami internetowymi oraz opracowanie wytycznych dotyczących ryzyka związanego z konfliktem w Ukrainie.

Problemy strukturalne: braki kadrowe i słabość nadzoru

NIK zidentyfikowała szereg problemów strukturalnych, które ograniczają skuteczność systemu. Niewystarczająca liczba kadr w GIIF (Generalnym Inspektorze Informacji Finansowej) oznacza, że instytucja nie jest w stanie efektywnie analizować napływających zawiadomień i prowadzić postępowań. Izba rekomenduje wzmocnienie kadrowe GIIF jako jeden z priorytetowych działań. Słabość nadzoru nad sektorem niefinansowym – kantorami, fundacjami, stowarzyszeniami i biurami rachunkowymi – stanowi kolejny element systemowej nieefektywności. Te podmioty, pomimo wysokiego ryzyka AML, pozostają poza skuteczną kontrolą. NIK wskazała również na powolność reakcji organów administracji państwowej oraz brak zintegrowanego podejścia opartego na ryzyku. System działa w sposób fragmentaryczny, bez spójnej koordynacji między różnymi instytucjami odpowiedzialnymi za AML/CFT. Wśród kluczowych rekomendacji znalazło się również przyspieszenie prac nad SIGIIF 2.0 – nowoczesnym systemem informatycznym, który ma usprawnić wymianę informacji i analizę danych.

Odpowiedź rządu: Strategia AML 2026-2027

Raport NIK z 2 lipca 2025 r. był bezpośrednim impulsem do przyspieszenia prac nad Strategią AML 2026-2027. Dokument ten, przyjęty Uchwałą Rady Ministrów nr 75 z 10 lutego 2026 r. – siedem miesięcy po publikacji raportu – bezpośrednio adresuje krytykę Najwyższej Izby Kontroli. Strategia przewiduje 25 zadań do realizacji w latach 2026-2027, które mają wyeliminować zidentyfikowane luki systemowe. NIK zidentyfikowała konkretne problemy – rząd odpowiedział uchwałą strategiczną, co pokazuje, że raport miał realny wpływ na kształtowanie polityki publicznej w obszarze przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu.