Krajowa Ocena Ryzyka 2023: pranie pieniedzy w Polsce na poziomie wysokim. 3,34 proc. PKB z działalności nielegalnej

Najważniejsze fakty

• Generalny Inspektor Informacji Finansowej opublikował 6 grudnia 2023 r. drugą edycję Krajowej Oceny Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu (KOR)
• Ryzyko szczątkowe prania pieniędzy osiągnęło poziom 2,66 - co oznacza poziom wysoki według skali 4-stopniowej
• Szacunkowe zyski z działalności nielegalnej w Polsce wynoszą około 3,34 proc. PKB, co przy PKB na poziomie ~3 bilionów zł daje około 100 mld zł rocznie
• Opóźnienie publikacji KOR wyniosło ponad 2 lata w stosunku do planowanego terminu, co spotkało się z krytyką NIK
• Finansowanie terroryzmu po agresji Rosji na Ukrainę osiągnęło poziom wysoki
• Rada Ministrów przyjęła 10 lutego 2026 r. Strategię AML/CFT na lata 2026-2027 z 25 zadaniami adresującymi rekomendacje KOR
• Kryptoaktywa, kantory internetowe i media społecznościowe zostały wskazane jako nowe typologie zagrożeń w porównaniu z KOR 2019

Podstawa prawna i geneza dokumentu KOR

Krajowa Ocena Ryzyka Prania Pieniędzy oraz Finansowania Terroryzmu to dokument wydany przez Ministerstwo Finansów za pośrednictwem Generalnego Inspektora Informacji Finansowej (GIIF). Podstawę prawną KOR stanowi ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziialaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, konkretnie art. 25-27 ustawy AML. Wymóg opracowania takiego dokumentu wynika z dyrektyw UE AMLD4-AMLD6, które nakładają na państwa członkowskie obowiązek cyklicznej oceny zagrożeń związanych z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu. Druga edycja KOR została opublikowana 6 grudnia 2023 r., podczas gdy pierwsza edycja ukazała się w 2019 r. Według informacji z NIK, dokument pojawił się z ponad 2-letnim opóźnieniem w stosunku do planowanego terminu, co spotkało się z krytyką Najwyższej Izby Kontroli. Opóźnienie to mogło wpłynąć na efektywność działań prewencyjnych w systemie przeciwdziałania praniu pieniędzy w Polsce.

Poziom zagrożenia praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu

Według skali 4-stopniowej zastosowanej w KOR 2023, ogólne ryzyko prania pieniędzy w Polsce wynosi 2,59, co klasyfikuje je na poziomie średnim. Jednak bardziej istotny jest wskaźnik ryzyka szczątkowego, który osiągnął poziom 2,66 - poziom wysoki. Według analizy zawartej w dokumencie, zagrożenie praniem pieniędzy znajduje się na 3. poziomie skali 4-stopniowej, co oznacza wysoki poziom zagrożenia. W przypadku finansowania terroryzmu, ogólne ryzyko zostało oszacowane na poziomie 2,11 (poziom średni). Jednak dokument zwraca uwagę, że po agresji Rosji na Ukrainę poziom zagrożenia finansowaniem terroryzmu wzrósł do poziomu wysokiego. Jest to bezpośredni efekt wojny za wschodnią granicą Polski i związanych z nią ryzyk geopolitycznych. Skala zjawiska jest znacząca - szacunkowe zyski z działalności nielegalnej w Polsce wynoszą około 3,34 proc. PKB. Przy PKB Polski na poziomie około 3 bilionów złotych oznacza to, że szara strefa generuje około 100 mld zł rocznie - dziesiątki miliardów złotych pochodzących z nielegalnych źródeł.

Sektory wysokiego ryzyka według KOR 2023

Krajowa Ocena Ryzyka 2023 wskazuje osiem kluczowych sektorów charakteryzujących się wysokim ryzykiem prania pieniędzy. Na pierwszym miejscu znajduje się sektor finansowy, obejmujący banki i instytucje płatnicze, które ze względu na wolumen przeprowadzanych transakcji stanowią naturalny cel dla przestępców. Rynek gier hazardowych został wskazany jako drugi sektor wysokiego ryzyka. Specyfika tej branży - duże przepływy gotówki i możliwość szybkiej konwersji środków - czyni ją szczególnie podatną na nadużycia. Trzecim sektorem jest rynek nieruchomości komercyjnych i mieszkaniowych, gdzie wysokie wartości transakcji i możliwość wykorzystania skomplikowanych struktur własności stwarzają okazje do prania pieniędzy. Branża usługowa, w tym przede wszystkim kantory, zajęła czwarte miejsce na liście. Szczególną uwagę zwrócono na kantory internetowe obsługujące kryptowaluty, które stanowią odrębną kategorię ryzyka. Kolejne pozycje zajmują doradcy podatkowi i biura rachunkowe, handel dziełami sztuki oraz notariusze, adwokaci i radcowie prawni - przy określonych typach transakcji, w których uczestniczą.

Główne typologie zagrożeń i nowe ryzyka

KOR 2023 identyfikuje kilka kluczowych typologii zagrożeń, z których najważniejszą rolę odgrywają kryptoaktywa. Dokument wskazuje na wykorzystywanie kryptowalut do prania pieniędzy oraz przez organizacje terrorystyczne. Szczególnie niebezpieczne są tzw. shielded transactions - prywatne transakcje, które utrudniają śledzenie przepływu środków. Media społecznościowe stanowią drugą istotną typologię zagrożeń. Są wykorzystywane przez organizacje terrorystyczne do werbowania członków i prowadzenia zamaskowanego crowdfundingu na cele terrorystyczne, często z finansowaniem pochodzącym z zagranicy. Szara strefa pozostaje stałym elementem zagrożeń - praca na czarno, niezgłoszony obrót gotówkowy i wykorzystywanie kantorów do prania środków to zjawiska, które nabrały znaczenia po pandemii. Ryzyka związane z agresją Rosji stanowią nową kategorię zagrożeń. KOR wskazuje na napływ gotówki z Ukrainy (przy czym NIK skrytykował GIIF za brak odpowiedniej reakcji), próby obejścia sankcji oraz działalność sankcjonowanych osób i podmiotów rosyjskich. Ostatnią istotną kategorią są PEP (Politically Exposed Persons) - osoby zajmujące eksponowane stanowiska polityczne, gdzie ryzyko dotyczy korupcji, prania pieniędzy ze środków nielegalnych oraz wpływów zagranicznych.

Instrumenty państwa w walce z praniem pieniędzy

Polska wykorzystuje szereg nowoczesnych instrumentów technologicznych do przeciwdziałania praniu pieniędzy. Kluczową rolę odgrywa JPK (Jednolity Plik Kontrolny), który umożliwia skuteczną kontrolę podatkową i identyfikację nieprawidłowości w rozliczeniach przedsiębiorstw. System SENT (System Elektronicznego Nadzoru Transportu) służy monitorowaniu obrotu towarami akcyzowymi, co pozwala na wykrywanie nielegalnych przepływów towarów wysokiego ryzyka. KSeF (Krajowy System e-Faktur), który ma wejść w pełni w życie od 2026 r., będzie kolejnym narzędziem umożliwiającym elektroniczne śledzenie faktur i weryfikację realności transakcji gospodarczych. CRBR (Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych) pozwala na identyfikację osób faktycznie kontrolujących przedsiębiorstwa, co utrudnia ukrywanie nielegalnych źródeł kapitału za skomplikowanymi strukturami korporacyjnymi. Najważniejszym instrumentem pozostaje jednak SIGIIF - system informatyczny Generalnego Inspektora Informacji Finansowej, który służy do analizy SAR (Suspicious Activity Reports) - zawiadomień o podejrzanych transakcjach przekazywanych przez instytucje obowiązane.

Rekomendacje i odpowiedź rządu na KOR 2023

Krajowa Ocena Ryzyka 2023 zawiera pięć kluczowych rekomendacji dla polskiego systemu AML/CFT. Pierwsza dotyczy wzmocnienia nadzoru nad kantorami internetowymi, które z uwagi na obsługę kryptowalut stanowią rosnące zagrożenie. Druga rekomendacja wskazuje na konieczność wzmocnienia zasobów kadrowych GIIF - problem ten był również przedmiotem krytyki NIK. Trzecia rekomendacja dotyczy skrócenia czasu procedowania zawiadomień SAR. Obecnie wynosi on średnio 338 dni, co jest uznawane za zbyt długi okres - KOR wskazuje na konieczność osiągnięcia akceptowalnego czasu reakcji. Czwarta rekomendacja postuluje zwiększenie kontroli sektora niefinansowego, który dotychczas był słabiej monitorowany niż sektor bankowy. Piąta dotyczy wzmocnienia współpracy międzyinstytucjonalnej między różnymi organami zaangażowanymi w walkę z praniem pieniędzy. W odpowiedzi na rekomendacje KOR, Rada Ministrów przyjęła 10 lutego 2026 r. uchwałę nr 75 zatwierdzającą Strategię AML/CFT na lata 2026-2027. Dokument został opublikowany w Monitorze Polskim 2026 r. pod pozycją 247. Strategia zawiera 25 zadań bezpośrednio adresujących rekomendacje zawarte w KOR, z terminem realizacji do 2027 r.

Obowiązki instytucji obligowanych wynikające z KOR

Instytucje obowiązane - banki, instytucje płatnicze, kantory, firmy ubezpieczeniowe i inne podmioty wymienione w ustawie AML - mają szereg obowiązków związanych z publikacją KOR 2023. Podstawowym wymogiem jest sporządzenie własnej oceny ryzyka na podstawie ustaleń zawartych w Krajowej Ocenie Ryzyka. Ocena ta musi być aktualizowana co najmniej raz w roku i uwzględniać specyfikę działalności danej instytucji. Na podstawie własnej oceny ryzyka instytucje muszą dostosować swoje procedury wewnętrzne. Dla klientów z sektorów wysokiego ryzyka wymagane jest stosowanie wzmocnionych środków bezpieczeństwa (EDD - Enhanced Due Diligence). Dotyczy to również klientów z krajów umieszczonych na listach FATF jako jurysdykcje wysokiego ryzyka. Wzmocnione monitorowanie transakcji musi obejmować szczególnie operacje gotówkowe, transakcje z wykorzystaniem kryptoaktywów oraz operacje związane z nieruchomościami. Instytucje obowiązane mają również obowiązek raportowania do GIIF - przekazywania zawiadomień SAR o podejrzanych transakcjach oraz informacji o transakcjach gotówkowych powyżej 15 000 EUR.

Kontekst unijny i przyszłość KOR w Polsce

Polska musi uwzględnić zmiany na poziomie Unii Europejskiej w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy. Dnia 31 maja 2024 r. przyjęty został nowy pakiet AML/CFT UE, obejmujący rozporządzenie AMLR oraz szóstą dyrektywę AMLD6. Kluczowym elementem nowej architektury jest utworzenie AMLA (Anti-Money Laundering Authority) - centralnego urzędu UE ds. przeciwdziałania praniu pieniędzy, który będzie koordynował działania na poziomie całej Unii. Polska będzie musiała dostosować KOR do unijnych standardów do 2027 r., co oznacza konieczność aktualizacji metodologii oceny ryzyka i harmonizacji z wymogami AMLA. Porównując KOR 2023 z edycją z 2019 r., widoczne są znaczące zmiany w krajobrazie zagrożeń. Znacznie wyższe ryzyko występuje w sektorze kryptowalut - powstała nowa kategoria CASP (Crypto Asset Service Providers). Pojawiły się również nowe ryzyka geopolityczne związane z agresją Rosji na Ukrainę, które nie były obecne w poprzedniej edycji. Szara strefa nabrała większego znaczenia po pandemii COVID-19, a obciążenie systemu wzrosło - rola GIIF znacząco się zwiększyła, co wymaga wzmocnienia jego zasobów. Te zmiany pokazują, jak dynamicznie ewoluuje środowisko zagrożeń w obszarze prania pieniędzy i finansowania terroryzmu.